Zon

De zon wordt vaak beschouwd als potentieel gevaarlijk voor de gezondheid: huidkanker, verbranding, zonnesteek, uitdroging... De zon moet dus zoveel mogelijk worden vermeden, zo klinkt het vaak. Toch valt niet te ontkennen dat de voordelen van de zon even belangrijk zijn als de risico's.

Impact van de zon op de gezondheid

Ja, de zon heeft een aanzienlijke invloed op de gezondheid van de mens. Ze bepaalt het leven, de biologische en seizoensgebonden ritmes en is de belangrijkste bron van vitamine D, die op zijn beurt betrokken is bij een groot aantal fysiologische processen. De zon heeft ook een aanzienlijke invloed op de psyche: van meer zelfvertrouwen tot seizoensgebonden depressie door een gebrek aan licht.

De zon, de belangrijkste natuurlijke bron van vitamine D

In theorie zou vitamine D niet als een vitamine moeten worden beschouwd, omdat de vitamine in de huid wordt aangemaakt onder invloed van ultraviolet B zonlicht (UVB), verantwoordelijk voor de bruine kleur en de verdikking van de oppervlakkige huidlagen). Vitamine D, een vetoplosbare vitamine, staat bekend als calciferol of 25(OH)D, en bevat twee entiteiten: vitamine D2 of ergocalciferol, geproduceerd door planten, en vitamine D3 of cholecalciferol, dat aangetroffen wordt bij dieren en mensen.

Oorzaken van een tekort aan vitamine D

In Midden-Europese landen is het gebrek aan zonlicht meestal de reden voor een tekort aan vitamine D. Voedingssupplementen kunnen daarom nuttig en noodzakelijk zijn.

Bron: Source alimentaire de vitamine D : base de donnée Ciqual, ANSES.

Andere oorzaken van een tekort aan vitamine D zijn tekorten aan voedingsstoffen die vooral voorkomen bij personen die geen voedingsmiddelen van dierlijke oorsprong consumeren (vegetariërs, veganisten) en bij mensen die met intestinale malabsorptie kampen, zoals dat het geval kan zijn bij chronische ontstekingsziekten (IBD).

Vitamine D3 en het botkapitaal

Botkapitaal: Vitamine D3 of cholecalciferol speelt een sleutelrol bij de groei, de mineralisatie en het behoud van het botkapitaal door de opname en het gebruik van calcium en fosfor mogelijk te maken. Tijdens de kindertijd, en vooral de twee eerste levensjaren, en de adolescentie verhoogt de groei de behoefte aan deze twee minerale voedingsstoffen en dus aan vitamine D.⁽¹⁾

Vitamine D, ‘booster’ van het immuunsysteem

In de jaren 1920 werd tuberculose met enig succes behandeld door regelmatige blootstelling aan de zon. Het afgelopen decennium heeft onderzoek nieuwe informatie opgeleverd over die waarnemingen. Vitamine D speelt een sleutelrol in het immuunsysteem, de gezondheid van de luchtwegen, de huid en mogelijk de darmen. Een aantal auto-immuunziekten, waaronder multiple sclerose, type I-diabetes, systemische lupus erythematosus en reumatoïde artritis, worden in verband gebracht met een tekort aan vitamine D. Vitamine D zou een belangrijke rol kunnen spelen bij de preventie en de behandeling van deze aandoeningen.

Symptomen van een tekort aan vitamine D

Vitamine D-tekort uit zich aanvankelijk in chronische vermoeidheid, verminderde spierfunctie (gebrek aan tonus, zwakte, krampen, verhoogd risico op vallen), verminderde immuniteit (wat het risico op acute luchtweginfecties vergroot) en dermatologische problemen (haaruitval).⁽³⁾ De laatste jaren is een tekort aan vitamine D ook in verband gebracht met hart- en vaatziekten. Er blijkt een verband te zijn met risicofactoren voor hart- en vaatziekten, waaronder zwaarlijvigheid, insulineresistentie, hypertensie en chronische laaggradige ontsteking.⁽⁴⁾

"Je ziet er geweldig uit, je straalt": de zon geeft onze eigenwaarde een boost. Het gezicht blijft de spiegel van ons innerlijk en een gezonde uitstraling is het ‘bewijs’ dat alles goed gaat, zegt psychoanalytica Rebecca Lustman. De filosofe Isabelle Quéval is ervan overtuigd dat "een goed uiterlijk een paspoort is voor professionele en sociale integratie". "Het is de schijn van gezondheid, jeugd en een gezonde levensstijl, een narcistische benadering.

Zon en mentale gezondheid

"Een bruine kleur die de huid oplicht, zoals alles wat amber of goudkleurig is in onze cultuur, wordt geassocieerd met erotiek", zegt psychoanalytica Rebecca Lustman. Een zongekleurde huid associëren met schoonheid is een geconditioneerde reflex die in de westerse samenleving nog steeds moeilijk af te schudden is.⁽⁶⁾ Naast het uiterlijk wordt de geestelijke gezondheid beïnvloed door zon en licht. De lente, de zomer, de langere dagen, het heldere licht en de heilzame stralen van de zon (met mate!), net zoals sommige dieren uit hun winterslaap komen, gaan we weer blij de deur uit. Voor sommige mensen is de winter synoniem met isolement.

Tekort aan licht: een oorzaak van depressie

In Europa zou bijna één persoon op tien aan Seasonal Affective Disorder (SAD) een gemoedstoestand die onder invloed van de wisseling van seizoenen verstoord raakt, met bepaalde risicofactoren: noordelijke geografische ligging, mensen die op hun werk geen natuurlijk licht hebben of weinig buiten komen en een grotere aanleg bij vrouwen.⁽⁶⁾ Volgens Dr. Norman E. Rosenthal, psychiater aan het National Institute of Mental Health, is SAD het resultaat van een dubbele hormonale verstoring, veroorzaakt door de afname van de lichtsterkte, waarbij zowel een abnormale toename van de productie van melatonine als een afname van serotonine optreedt.⁽⁷⁾

De zon, een ster

De zon mag zeker niet worden gemeden of gevreesd, maar juist getemd. Natuurlijk kan overmatige of onvoldoende beschermde blootstelling aan de zon heel schadelijk zijn voor de gezondheid, maar laten we de ster van de dag niet verdoemen, maar er verstandig en weloverwogen gebruik van maken.

Hoewel blootstelling aan zonnestralen in de Westerse beschaving synoniem is met weldaad, aangename warmte, de mogelijkheid om het lichaam te onthullen onder lichte kleding en een gebruinde teint, gaan de voordelen ervan wat betreft het vrijmaken van endorfine en de synthese van vitamine D helaas gepaard met negatieve effecten.

Zon: wat is de UV-index?

De hoeveelheid zonlicht op een bepaalde plaats is het resultaat van directe zonnestraling, verspreid licht uit de lucht en reflectie van de grond. De UV-index is een belangrijk instrument dat door de WHO is ontwikkeld om lokale overheden te helpen aanbevelingen te doen over de mate van bescherming die elke dag nodig is. Hoe hoger de UV-index, hoe groter de kans op huid- en oogschade en hoe sneller die optreedt. In België kan de applicatie SunSmart Global UV gratis worden gedownload in de AppStore en Google Playstore. De Stichting tegen Kanker heeft al een UV-bewustmakingscampagne gelanceerd, waarbij mensen worden aangemoedigd om de UV-index te controleren waar ze zich bevinden en de nodige beschermende maatregelen te nemen om het risico op huidkanker te verminderen.

Nefaste effecten van zonnestralen: meer dan melanoma

De belangrijkste fysiologische effecten van de zonnestralen op de huid kunnen onmiddellijk optreden (enkele minuten), vroegtijdig (enkele uren) of met vertraging (van enkele dagen tot enkele jaren).

Zonnebrand: in welke mate, met welke gevolgen?

Zonnebrand ontstaat enkele uren na intense blootstelling aan zonnestralen. De intensiteit hangt af van de duur van de blootstelling en de doeltreffendheid van de zonbescherming. Hoe ernstig is zonnebrand en wat zijn de gevolgen?

• De 1e graad wordt gekenmerkt door een lichtroze vlek die tussen het 6e en 24e uur optreedt en na 24 tot 72 uur verdwijnt, zonder verlies van huidcellen of pigment.
• Graad 2 is een felrode of zelfs paarsachtige zonnebrand, licht pijnlijk, die 2 tot 12 uur na de blootstelling opduikt. De verbranding vervaagt binnen 72 uur, met een licht verlies van huidcellen en laat een voorbijgaande pigmentatie achter.
• Derde graad zonnebrand laat een cyaankleurige afdruk achter, vergezeld van voelbaar oedeem. Het treedt vroeg op, tussen het 2e en 6e uur van de blootstelling, en laat een blijvende pigmentatie achter.
• De 4e graad wordt gekenmerkt door tweedegraads brandwonden die, indien uitgebreid, gepaard kunnen gaan met algemene stoornissen (koorts, misselijkheid, voorbijgaande anurie). Het resultaat is een intense afschilfering zonder secundaire pigmentatie.

Zonnebrand en zonnesteek

Het calorisch effect van blootstelling aan de zon is te wijten aan de infrarode stralen (IR) die een stijging van de lichaamstemperatuur en onmiddellijke zonnebrand veroorzaken. Via een reflexmechanisme zorgt de secretie van transpiratie voor de warmteregeling van het lichaam. Dit kalmerend effect wordt beperkt door melanine, dat IR absorbeert. Melanine daarentegen geeft een deel van de door ultraviolette (UV) stralen geabsorbeerde energie af in de vorm van warmte, waardoor mensen met een donkere huidskleur later warmte opnemen. Overmatige blootstelling verzadigt het vermogen van het lichaam om de temperatuur te regelen, wat leidt tot een hitteslag. Bij kinderen en ouderen leidt dit tot een algemene malaise, hyperthermie en bewustzijnsverlies.

Allergie aan de zon

Met zonneallergie wordt overgevoeligheid voor UV-stralen en de daaruit voortvloeiende huidreactie bedoeld. Er zijn verschillende soorten reacties, maar de meest voorkomende wordt ‘goedaardige zomerzonnebrand’ genoemd. Vrouwen zijn de slachtoffers bij uitstek van deze vorm van zonnebrand omdat het wordt bevorderd door de werking van oestrogenen. Het uit zich in de uitbarsting van puistjes op de huid van het decolleté, de onderarmen, de schouders en de bovenrug, maar ook op de bovenkant van de voeten en de handen... Deze letsels gaan gepaard met hevige jeuk en treden enkele uren tot enkele dagen na de blootstelling aan de zon op.

Actinische keratose en blootstelling aan de zon

Actinische keratose is een letsel dat wordt veroorzaakt door intense, langdurige en herhaalde blootstelling aan de zon. Actinische keratosen zijn vaak meervoudig en komen vooral voor op plaatsen die aan licht zijn blootgesteld: op het gezicht, de rug van de handen, de onderarmen, de oren, de hoofdhuid van kale mensen en de benen. De letsels kunnen ook op de lippen voorkomen. Sommige auteurs beschouwen actinische keratose als het vroegste stadium van huidkanker (plaveiselcelcarcinoom). In alle gevallen is zonne-keratose een marker van huidkanker die serieus moet worden genomen.

Huidkanker is goed voor 40% van alle kankers in België en is daarmee kanker nummer 1. Bij één op de vijf Belgen wordt de diagnose gesteld vóór de leeftijd van 75 jaar. Het aantal gediagnosticeerde gevallen verdubbelt elke tien jaar.

Melanomen in de kijker

Van de huidkankers zijn het vooral de melanomen, die gelukkig zeldzamer zijn maar in België verantwoordelijk zijn voor bijna 500 sterfgevallen per jaar, die centraal staan in de sensibilisatiecampagnes en het onderzoek. Zoals bekend kunnen melanomen overal op het lichaam opduiken. Bij mannen komen ze het meest voor op de rug, het bovenlichaam en de hals. Bij vrouwen worden melanomen vaak aangetroffen op de armen en benen. Het meest voorkomende teken van een melanoom is een nieuwe moedervlek. In ongeveer 30% van de gevallen ontstaan ze op de plaats van een bestaande moedervlek. Op basis van het verloop van de ziekte wordt het melanoom ingedeeld in verschillende klinische stadia (Breslow-score) en volgens de diepte van het letsel.

Huidkanker opsporen

Om huidkanker op te sporen wordt aanbevolen de vlekken op de huid te observeren volgens de ABCDE regel. De ABCD regel is oorspronkelijk Engelstalig, de A staat voor Asymmetry (het niet symmetrisch zijn van de naevus), de B voor Border (rand), de C voor Color (kleur), de D voor Diameter (doorsnede, grootte) en de E voor Evolution (verandering), of Elevation (het ontstaan van een verhevenheid, maar het is de dermoscopie die het mogelijk maakt het melanoom te op te sporen, bevestigd door histologische analyse (studie van de biologische weefsels). Uit recente gegevens blijkt dat verschillende genetische mutaties een rol kunnen spelen bij de ontwikkeling van melanoom. De drie meest voorkomende mutaties bij melanoom komen onder meer voor in de BRAF-, NRAS- en c-KIT-genen. De BRAF-mutatie komt relatief vaak voor bij kanker en treft 7% van alle soorten vaste tumoren. Ongeveer 40-50% van de mensen met melanoom heeft een BRAF-mutatie, waarvoor nu gerichte therapie (anti-BRAF immunotherapie) beschikbaar is en in veel gevallen tot remissie leidt.

Om een stof te kiezen die optimale bescherming biedt, moet u rekening houden met een aantal factoren.

• Constructie: hoe strakker de draden en hoe dichter de constructie, hoe hoger de UV-bescherming. Het nadeel is dat de stof minder ademt en dus warmer is.
• De samenstelling van de draden: sommige materialen zoals polyester absorberen UV beter dan andere materialen zoals linnen of katoen.
• Gewicht: hoe zwaarder en dikker de stof, hoe meer UV-bescherming hij biedt.
• Kleur: donkere of felle kleuren voorkomen dat UV-stralen uw huid bereiken door ze te absorberen in plaats van ze door te laten. Daarom bieden deze kleuren een betere bescherming dan lichtere tinten.
• Aanwezigheid of afwezigheid van additieven: sommige stoffen bevatten additieven die de penetratie van UV-stralen verminderen.
• Gebruik: een stof die nat, uitgerekt of oud is, biedt vaak minder bescherming tegen UV-stralen.

UPF-index tegen ultraviolette stralen

Er zijn vandaag een aantal ‘anti-UV’ kledingstukken op de markt. Het eerste wat u moet doen om de mate van UV-bescherming van een kledingstuk te weten te komen, is kijken naar het beschermingsniveau (indien aangegeven). Er bestaan verschillende normen, waarvan de meest gebruikte de UPF-norm (die staat voor UV-beschermingsfactor) is. Deze definieert het percentage ultraviolette stralen dat door een stof wordt tegengehouden. UPF 25 betekent bijvoorbeeld dat de stof 1/25e van de stralen doorlaat.

PS: tussen UPF 0 en UPF 15: het kledingstuk kan niet worden geacht voldoende UV-bescherming te bieden.

Bovendien wordt anti-UV-kleding gemaakt van stoffen die passen bij het gebruik waarvoor ze is ontworpen. Is het een stads- of reiskledingstuk voor de zomer, dan is de stof waarschijnlijk comfortabel, zacht, koel en licht. Is het een kledingstuk voor in en aan het water, dan zal de stof snel drogen en bestand zijn tegen chloor en zout. Is het een sportkledingstuk, dan is de stof licht, zeer ademend en vochtafvoerend.