Begrijpen

De woorden “migraine” en “hoofdpijn” worden vaak als synoniemen gebruikt, terwijl ze medisch gezien niet hetzelfde betekenen. Migraine is een duidelijke neurologische aandoening, gedefinieerd door diagnostische criteria, terwijl “hoofdpijn” (of cephalgia) een symptoom is met tal van mogelijke oorzaken en in verschillende gradaties. Het verschil maken tussen deze twee begrippen is essentieel om te weten wanneer je een arts moet raadplegen, welke behandelingen mogelijk zijn en hoe herhaling van pijnlijke aanvallen te voorkomen zijn.

Omvang van het probleem: migraine en hoofdpijn in het dagelijkse leven

Migraine treft bijna 2 miljoen Belgen, jong en oud (Sciensano). Dit betekent meerdere duizenden migraineaanvallen die dagelijks in ons land voorkomen. Ondanks deze hoge frequentie blijft deze aandoening slecht gekend en onvoldoende behandeld: minder dan een derde van de patiënten consulteert een arts specifiek voor hoofdpijn. Experts onderscheiden twee grote hoofdpijnfamilies volgens de internationale ICHD-3-classificatie: “primaire” hoofdpijnen die op zich ziekten zijn (migraine, spanningshoofdpijn, clusterhoofdpijn) en “secundaire” hoofdpijnen, die wijzen op een onderliggende aandoening (infectie, trauma, vasculair probleem).

Migraine: een erkende en invaliderende aandoening

Migraine behoort tot de meest frequente primaire hoofdpijnen. Ze uit zich in crises van matige tot ernstige pijn, vaak pulserend en gelokaliseerd aan één kant van het hoofd. De pijn verergert bij lichamelijke activiteit en gaat vaak gepaard met misselijkheid, braken of overgevoeligheid voor licht en geluid. Bij sommige personen gaan de crises vooraf aan of gepaard met een aura, bestaande uit visuele, sensorische of spraakstoornissen die meestal binnen een uur verdwijnen. Migraine kan episodisch blijven, met enkele crises per jaar of per maand, of chronisch worden als de hoofdpijnen minstens 2 weken per maand gedurende enkele maanden aanwezig zijn, wat de professionele en persoonlijke levenskwaliteit sterk aantast.

Hoofdpijn: een symptoom met meerdere oorzaken

De term “hoofdpijn” of cephalgia duidt elke pijn aan in het hoofd, gezicht of de nek, ongeacht de oorzaak. Veel occasionele hoofdpijnen die in het dagelijkse leven voorkomen, zijn onschuldig. Ze zijn vaak het gevolg van stress, vermoeidheid, slaaptekort, slechte hydratatie of langdurige visuele inspanning. Ze verdwijnen binnen enkele uren met het nemen van de nodige rust en - indien nodig - een aangepaste pijnstiller zoals paracetamol (volgens de aanbevolen dosering). Andere hoofdpijnen zijn primaire hoofdpijnen zoals spanningshoofdpijn; nog andere zijn secundair, veroorzaakt door bijvoorbeeld een NKO-infectie, sinusitis, koortsopstoot, hoofdtrauma, visuele stoornis, bepaalde medicijnen of (zeldzamer) een ernstige neurologische aandoening.

Hoe migraine en hoofdpijn onderscheiden en wanneer zich zorgen maken?

Verschillende elementen helpen migraine te onderscheiden van “gewone” hoofdpijn. Migraine uit zich in typisch terugkerende crises van matige tot ernstige intensiteit die de dagelijkse activiteiten hinderen, met vaak eenzijdige, pulserende pijn die verergert bij inspanning en gepaard gaat met misselijkheid of overgevoeligheid voor licht en geluid. Spanningshoofdpijn daarentegen geeft een meer diffuse, tweezijdige pijn die aanvoelt als een helm of bankschroef. De intensiteit is licht tot matig, zonder braakneigingen of aura en de dagelijkse activiteiten kunnen meestal gewoon worden voortgezet. Sommige hoofdpijnprofielen zijn echter alarmerend: plotselinge en zeer intense pijn (“mokerslag”), nieuwe en ongebruikelijke hoofdpijn, geleidelijke verergering, associatie met koorts, nekstijfheid, neurologische stoornissen. Deze “rode vlaggen” rechtvaardigen een dringend medisch consult om een ernstige oorzaak uit te sluiten.

In medisch spraakgebruik wordt “hoofdpijn” cephalgia genoemd. Het gaat om een symptoom: pijn gelokaliseerd in het hoofd, gezicht of de nek, die zeer verschillende oorzaken kan hebben, van de meest onschuldige tot vrij ernstige. Volgens de ICHD-3-classificatie worden cephalgia's onderverdeeld in primaire (ziekten zoals migraine, spanningshoofdpijn, clusterhoofdpijn) en secundaire aandoeningen (als symptoom van een ander ziekteproces).

Primaire cephalgia's: specifieke ziekten

Primaire hoofdpijnen vertegenwoordigen 90% van de dagelijks voorkomende hoofdpijnen. Het zijn ziekten zoals migraine, spanningshoofdpijn en clusterhoofdpijn. Spanningshoofdpijn is het meest frequent. Het treft 70% van de bevolking minstens eenmaal in het leven. De pijn is tweezijdig en voelt aan als een helm of een bankschroef. Het geeft een drukkend gevoel en is niet kloppend. De intensiteit is licht tot matig. Er is geen misselijkheid en geen duidelijke verergering bij inspanning. Ze duurt van 30 minuten tot 7 dagen. Clusterhoofdpijnen zijn zeldzamer, maar extreem pijnlijk. Ze treden op als zeer intense eenzijdige crises rond het oog. Er worden autonome symptomen waargenomen: tranen, lopende neus. Elke crisis duurt 15 tot 180 minuten. Ze keren meerdere keren per dag terug gedurende periodes die “clusters” worden genoemd. Er zijn ook nog andere zeldzame primaire vormen: paroxismale hemicranie, SUNCT.

Secundaire cephalgia's: een waarschuwingssignaal

Secundaire hoofdpijnen worden veroorzaakt door een ander ziekteproces: infecties (sinusitis, griep, meningitis), hoofdtrauma's, vasculaire problemen (bloeding, trombose), intracraniële hypertensie, tumoren, glaucoom, medicijnmisbruik, ontwenningsverschijnselen (alcohol, cafeïne), orthostatische hypotensie. In het dagelijkse leven zijn veel onschuldige secundaire cephalgia’s het gevolg van dehydratatie, slaaptekort, stress, langdurige visuele inspanning (schermen), vasten of een onbehandelde visuele/tandheelkundige aandoening. Vaak biedt rust en/of een pijnstiller (paracetamol) hier een oplossing.

“Gewone” dagelijkse hoofdpijn

De meeste occasionele hoofdpijnen zijn episodische spanningshoofdpijnen of onschuldige secundaire cephalgia's (dehydratatie, vermoeidheid, stress, visuele inspanning). Ze manifesteren zich als diffuse, matige pijn zonder belangrijke bijkomende symptomen en verdwijnen spontaan of met eenvoudige pijnstillers binnen enkele uren. Alleen een arts kan hun aard bevestigen en een onderliggende oorzaak uitsluiten in geval van herhaling of ongebruikelijke kenmerken.

Migraine is een chronische neurologische aandoening die zich uit in terugkerende crises van hoofdpijn, vaak invaliderend. Volgens de internationale ICHD-3-classificatie wordt het gedefinieerd door minstens 5 aanvallen die aan precieze criteria voldoen: matige tot ernstige pijn gedurende 4 tot 72 uur, pulserend, eenzijdig in 60-70% van de gevallen, verergerd door lichamelijke activiteit, en gepaard gaand met misselijkheid/braken of licht- (fotofobia) of geluidsintolerantie (fonofobia).

Klinische kenmerken van migraine

De migrainepijn wordt typisch beschreven als pulserend, “kloppend”, vaak gelokaliseerd ter hoogte van de slapen, het voorhoofd of de ogen, maar kan ook tweezijdig zijn. Ze gaat frequent gepaard met vegetatieve symptomen: misselijkheid (90% van de gevallen), braken (30-50%), overgevoeligheid voor licht (80%), geluid (70%) of geuren (osmofobia), wat de persoon vaak dwingt zich in een donkere, rustige kamer terug te trekken. De verergering van de pijn door lichamelijke inspanning (trappenlopen, sportactiviteit) is een belangrijk diagnostisch criterium. Bij 20-30% van de migraine-lijders gaan de aanvallen vooraf aan of gepaard met een aura, meestal visueel (flikkeringen, zigzaglijnen, blinde vlekken), maar soms sensorisch (tintelingen) of spraakgerelateerd (moeite om woorden te vinden). De aura duurt minder dan een uur en verdwijnt voor of tijdens de pijn.

Vormen van migraine en verloop

Er wordt een onderscheid gemaakt tussen migraine zonder aura (het meest frequent, 70-80% van de gevallen) en migraine met aura. Er bestaan ook enkele zeldzame vormen: basilaire migraine (duizeligheid, evenwichtsstoornissen), hemiplegische migraine (zwakte aan één zijde van het lichaam), oftalmoplegische migraine (oogbewegingsverlamming). Migraine treft vrouwen 3 keer vaker dan mannen, met een piek tussen 20 en 40 jaar. Het kan in de adolescentie of op volwassen leeftijd beginnen en bij sommige patiënten evolueren naar een chronische vorm (meer dan 2 weken hoofdpijn per maand gedurende meer dan 3 maanden), vooral als de aanvallen frequent zijn of slecht behandeld worden. Deze evolutie rechtvaardigt vaak preventieve behandeling met bijvoorbeeld propranolol, voorgeschreven en opgevolgd door een arts.

Mechanismen van migraine

Migraine treedt op wanneer bepaalde hersengebieden te gevoelig worden. Een elektrische golf spreidt zich dan uit over het hersenoppervlak en kan een aura veroorzaken bij sommige personen. Deze abnormale activiteit triggert een ontstekingsreactie van het hersenvlies en een verwijding van de bloedvaten, de oorsprong van de pulserende pijn. Migraine zit vaak in de familie: in 60-70% van de gevallen lijdt een ander familielid er ook aan. Dit genetische gegeven en bepaalde chemische stoffen in de hersenen, zoals serotonine en CGRP, spelen hierbij een sleutelrol. Migraine is dus niet eenvoudig een “vasculaire hoofdpijn”, maar een echte complexe neurologische aandoening.